توكل كنيد ، و بعضى گفته‌اند مراد مبالغه در تواضع است ( خاكى باش ، خاكى بنويس ) اين سه قول را شيخ محمد طاهر الفتنى در كتاب المجمع كه جامع‌ترين كتاب در واژه‌هاى غريب سنت است بدون ترجيح يكى بر ديگرى نقل كرده است . مؤلف گويد : مشهور همان معناى متبادر است ؛ يعنى بر نوشته خاك بپاشيد ، و مجد الدين ابن اثير در النهاية فى غريب الحديث به همين اكتفا كرده است . روايتى هم آورده‌اند كه در حضور ابن معين [ يحيى در گذشته به سال 233 ] كسى گفت بروم بر نامه خاك بپاشم . ابن معين گفت : اين كار را مكن كه موريانه زود در آن رخنه مىكند . آن شخص گفت : حديث از پيغمبر ( ص ) داريم كه « تربوا الكتاب فان التراب مبارك ، و هو انجح للحاجة » . ابن معين گفت : سند اين به يك فلس نمىارزد و اگر ثابت باشد ، مربوط به نامه‌هاى بىارزش است كه نگهدارى آن مقصود نيست . يكى از شارحان هندى جامع ترمذى گويد : مراد خشك شدن رطوبت مركب است كه نوشته سياه و محو نشود ، و معلوم است كه در صورت سياه شدن ، مخلّ مقصود خواهد بود . غزالى در منهاج العابدين آورده است كه مردى نامه‌اى نوشت و خواست بر آن خاك بپاشد ، آنگاه به نظرش آمد كه خانه كرايه‌اى است ، سپس با خود انديشيد آن اندازه خاك اهميتى ندارد ( كه صاحبش راضى نباشد ) . ناگاه صداى هاتفى را شنيد كه هر كس تصرف در اندكى خاك را خوار بشمارد ، به زودى خواهد فهميد كه از طول حساب چه خواهد كشيد . بعضى نوشته‌ها را با آفتاب يا با حرارت آتش يا با ماسه و رنگ خشك مىكنند . ملوك سعيديه نوشته خود را با خاكه طلا خشك مىكردند ؛ چنان كه در وقف نامه‌هايشان در كتابخانه قرويين فاس و جامع المواسين مراكش مشهود است . قلقشندى گويد : از بهترين رملها كه با آن نوشته را خشك كنند ، رمل صحراى ماردين است كه ذرات ريز مس نيز دارد و امرا و وزرا و هم‌رديفان آنها از آن استفاده مىكنند . بعضى از مشرقيان ، نوشته را با خشك‌كن كاغذى مصنوعى كه اثر مركب را بردارد ، خشك مىكنند . گروهى اين ، گروهى آن پسندند . از آنجا كه شريعت خاك را پاك دانسته و نماز با تيمّم را جايز شمرده ، و از آنجا كه زمين را سجده‌گاه بشر قرار داده ، پس ديگر ترديدى در خشك كردن نوشته با خاك باقى نمىماند ، مگر اينكه كسى به لحاظ پرهيز از موريانه‌زدگى ، از خاك‌پاشى بر نوشته بپرهيزد . مؤلف گويد : خود من نوعى رمل كه كبودش كرده بودند از شام آوردم كه موجب پوسيدگى سريع كاغذ مىشد . قلقشندى در صبح الاعشى آورده است : كاتبان اين زمان بر خشك كردن كاغذ با